Księstwo ziębickie w sztuce ostatnich stuleci

Organisty, Adam

Abstrakt

item.page.abstract.pl

Czy historia Münsterbergu i historia Ziębic to jedna historia o zgodnej narracji czy też może jest to historia dwóch odrębnych stolic księstwa? Tytuł konferencji sugeruje, że księstwo ziębickie nadal funkcjonuje… Czy tak jest naprawdę? Artykuł stara się odpowiedzieć na pytanie, jakie „obrazy” wpływają na postrzeganie historii księstwa. Analizowane są więc rozmaite fantazmaty, modele uobecniania a nawet sakralizowania i mitologizowania przeszłości, która często bywa wynalazkiem na użytek współczesnych. Przegląd rozpoczynają personifikacje księstwa ziębickiego. Tuż przed mitycznym jubileuszem osiemsetlecia istnienia Ziębic Felix Anton Scheffler ukazał uosobienie dobrych rządów na plafonie (1735) w uniwersytecie wrocławskim. Wraz z tym przedstawieniem omawiane są wyobrażenia księstwa w kontekście klasycznego toposu krainy urodzajnej. W XIX wieku łączone one były z tematyką tożsamości regionalnej, która w pełni pojawia się w książce Franza Hartmanna Geschichte der Stadt Münsterberg in Schlesien (1907), ilustrowanej przez urodzonego w Ziębicach artystę Josepha Langera. Poszerzyła się wtedy ikonografia księstwa o swoisty „kult przodków”, tj. kanon imaginowanych portretów znanych ziębiczan. O ile ilustracje Langera spełniają rolę alegorii, o tyle prace malarskie powstające w okresie międzywojennym, głównie Alfreda Gottwalda, stanowią rozbudowane narracje, mitologizujące wybrane momenty z dziejów księstwa. Są one odzwierciedleniem zarówno zjawiska deprywacji społeczeństwa niemieckiego po I wojnie światowej, jak i narastających tendencji prowadzenia narracji historycznej w duchu nacjonalistycznym. Wraz ze zmianą sytuacji Ziębic po II wojny światowej, nastąpiła potrzeba przekształcenia narracji historycznej. Dzieje księstwa ziębickiego mające dokumentować – zgodnie z ideologią nazistowską – „niemiecką” proweniencję regionu, starano się teraz wymazać używając podobnej metody: podkreślano teraz piastowskość, a więc prapolskość ziem wcielonych do państwa polskiego. Ziębice najczęściej kojarzone są więc z Księgą henrykowską, w której zdanie „Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai” uważane jest za pierwszy zapis polskiej mowy, stanowiąc podwaliny mitu założycielskiego, dowodu na funkcjonowanie ziębickiej ziemi jako kolebki mowy ojczystej. Silny wpływ na sztukę powojenną miał „realizm socjalistyczny”, którego postulaty realizowały prace malarskie Wacława Brejtera, pierwszego powojennego kierownika muzeum ziębickiego, a przede wszystkim gigantyczny ceramiczny Pomnik Orła Piastowskiego (1971) Tadeusza Tellera, upamiętniający tysiąclecie państwa polskiego oraz „powrót ziem zachodnich do Polski”. Po roku 1989, w okresie transformacji, czyli zmiany struktury gospodarczej z komunizmu na demokrację, dostrzega się z jednej strony elementy zakłopotania, wręcz idiosynkrazji, z drugiej zaś pojawiają się emocje graniczące z uwielbieniem regionalnej przeszłości. Przykładem zmian jest przetłumaczenie na język polski i dwukrotne wydanie skróconej wersji publikacji Franza Hartmanna (1992, 2023), a także przekształcenie ekspozycji (1996) Muzeum Sprzętu Gospodarstwa Domowego w Ziębicach na placówkę eksponującą – obok zbiorów etnograficznych – malarstwo Josepha Langera czy Maxa Dürschkego. Obecnie przeszłość ożywiana jest najchętniej w średniowiecznym kostiumie, o czym przekonuje powodzenie powieści Andrzeja Sapkowskiego. Stworzył on niepozbawiony humoru, fantastyczny świat księstwa, dając odpowiedź na zapotrzebowanie istnienia krzepiących mitów kompensacyjnych. Współczesne realizacje artystyczne są próbą stworzenia „mozaiki” cytatów historycznych, harmonijnego połączenia odmiennych, czasami tragicznych wątków, naznaczonych obecnością społeczności niemieckiej, polskiej, czeskiej, romskiej i żydowskiej.